Triết học cao học: ôn theo tám chương, đúng thứ tự

Kiểm tra theo chương trình thạc sĩ ở khối khoa học xã hội và nhân văn, phần lớn học viên mất điểm ở đúng một chỗ: viết đúng định nghĩa nhưng không biết bật lại vào một vấn đề cụ thể. Đề thi ít khi hỏi "trình bày khái niệm ý thức xã hội". Nó hỏi: hiện tượng mạng xã hội làm lệch chuẩn thẩm mỹ của sinh viên thì giải thích bằng cái gì.

Bài này đi qua cách ôn môn Triết học cao học cho người vừa đi làm vừa học, dựa trên đề cương 479 trang song ngữ Việt – Anh bám chương trình thạc sĩ, tiến sĩ. Có phần khó chịu của môn này, có chỗ đề cương không cứu được bạn.

Vì sao Triết học cao học khác Triết học đại cương

Hồi học đại cương, bạn học Mác – Lênin theo ba phần quen thuộc. Lên cao học, chương trình đổi trục. Người ta không còn hỏi bạn thuộc phạm trù, mà hỏi bạn dùng phạm trù đó để đọc một vấn đề đương đại thế nào.

Có lần mình ngồi với một học viên cao học ngành quản lý văn hóa. Chị ấy học thuộc phần "phép biện chứng duy vật" rất kỹ, quy luật lượng – chất, mâu thuẫn, phủ định của phủ định, nói vanh vách. Đến câu hỏi về chuyển đổi số trong bảo tồn di sản, chị viết nửa trang rồi dừng. Không phải chị không biết. Chị không có cây cầu nối giữa quy luật và tình huống.

Môn này đòi ba thứ khác nhau:

• Bản đồ khái niệm – biết cái gì nằm ở đâu, phạm trù nào thuộc nhánh nào.
• Cách lập luận – từ tiền đề đến kết luận, có phản biện, không nhảy cóc.
• Vốn ví dụ – mỗi khái niệm phải có ít nhất một tình huống thật để bám vào.

Thiếu cái thứ ba là chỗ chết phổ biến nhất.

Bản đồ tám chương, và chương nào nên học trước

Đề cương 479 trang chia thành tám khối lớn. Đừng đọc từ trang một. Thứ tự đọc ảnh hưởng rất nhiều tới việc bạn có nhớ được hay không.

Vì sao không học theo thứ tự sách? Vì chương 3 dài và nặng nhất. Ai cũng bắt đầu ở chương 1 rồi mệt dần, tới chương 3 là bỏ. Đọc chương 1, 2 trước cho quen giọng, rồi cắm vào chương 3 khi còn sức, là cách giữ nhịp.

Còn một cách nữa: đọc chương 7 và 8 trước. Hai chương này gần với đời sống, dễ tạo hứng. Nhưng cách đó có cái bẫy — bạn sẽ hiểu ý thức xã hội mà không hiểu nó dựa trên cái gì, và khi vào thi viết sẽ hụt tầng.

Bốn bước ôn một chương

Mình dùng cách này khi ôn cho một nhóm học viên cao học ở Hà Nội, nhóm mười hai người, phần lớn vừa làm cơ quan vừa học buổi tối.

Bước 1 — Đọc mục lục của chương, viết ra giấy một dòng cho mỗi mục. Không cần hiểu, chỉ cần liệt kê. Mất khoảng mười lăm phút. Mục đích là biết chương này có bao nhiêu khúc.

Bước 2 — Đọc thân chương một lượt, không ghi chép. Đây là chỗ nhiều người sai. Họ vừa đọc vừa highlight, vừa highlight vừa không hiểu, và mất gấp ba thời gian. Lượt đầu hãy đọc như đọc báo.

Bước 3 — Gấp sách, tự viết lại một khái niệm khó nhất bằng ngôn ngữ của mình. Không chép lại câu trong sách. Nếu bí, mở ra đọc lại đoạn đó, gấp lại, viết tiếp. Đây là bước tạo ra trí nhớ.

Bước 4 — Lấy một tình huống thật trong công việc và bật khái niệm vào đó. Ví dụ: phép biện chứng về mâu thuẫn, đem áp vào việc một phòng ban chống lại chuyển đổi số. Mâu thuẫn ở đây là gì, mặt đối lập nào, thống nhất ở đâu.

Bước 4 là bước hầu hết học viên bỏ qua. Cũng là bước quyết định điểm tự luận.

Vì sao bước 3 khó

Viết lại bằng lời mình khó vì khi viết, chỗ hiểu nông lộ ra ngay. Đọc thì trôi, viết thì tắc. Tắc ở đâu là chỗ cần đọc lại. Cái này mất công nhưng đúng.

Một mẹo nhỏ: viết ra giấy, không đánh máy. Đánh máy cho phép chép nguyên câu, giấy thì không, vì tay chậm hơn mắt nên buộc phải nén lại.

Những khái niệm hay bị lẫn

Phần này là chỗ mất điểm nhiều nhất trong bài tự luận. Người chấm đọc ba dòng là biết bạn hiểu hay chỉ thuộc.

Học bảng này không đủ. Phải có một ví dụ cho mỗi dòng, viết trong ba câu. Nếu viết không ra ba câu, bạn đang thuộc chứ chưa hiểu.

Ví dụ cụ thể: ý thức xã hội và mạng xã hội

Lấy chương 7. Câu hỏi thường gặp: mạng xã hội làm thay đổi ý thức xã hội thế nào?

Trả lời kiểu thuộc bài: "Ý thức xã hội là mặt tinh thần của đời sống xã hội, gồm tâm lý xã hội và hệ tư tưởng, phản ánh tồn tại xã hội và có tính độc lập tương đối."

Trả lời kiểu hiểu: nêu một hiện tượng cụ thể, ví dụ một trào lưu khoe thành tích học tập trên mạng khiến học sinh trung học coi việc học là cuộc đua so sánh chứ không phải việc tự hoàn thiện. Rồi phân tích: đây là biến đổi ở tầng tâm lý xã hội, nó có trước hệ tư tưởng, nó phản ánh điều kiện sống mới, và nó tác động ngược lại điều kiện sống đó.

Cái thứ hai dài hơn, nhưng người chấm thấy bạn đã đọc và đã nghĩ.

Cách viết một bài tự luận 90 phút

Phần lớn đề thi cao học cho ba đến bốn câu, thời gian khoảng 90 phút. Kinh nghiệm từ việc chấm bài cho thấy ba lỗi lặp lại: dẫn đề dài, thiếu ví dụ, kết bài rỗng.

Mở bài (khoảng bảy dòng). Nêu vấn đề, không nêu cảm xúc. Bỏ hẳn câu "Triết học là một môn khoa học quan trọng". Người chấm đọc câu đó hàng trăm lần.

Thân bài. Chia theo ba khối: làm rõ khái niệm, phân tích quan hệ, vận dụng. Mỗi khối một đoạn dài, không chia thành gạch đầu dòng. Gạch đầu dòng trong bài thi triết làm câu văn rời rạc.

Chèn ví dụ ở giữa, không ở cuối. Ví dụ đặt cuối bài đọc như phần phụ. Đặt giữa phần phân tích thì nó thành chỗ cắm rễ của lập luận.

Kết bài (khoảng năm dòng). Không tóm ý đã viết. Nêu một nhận định của bạn về vấn đề, hoặc một giới hạn của cách tiếp cận vừa dùng. Một câu có giới hạn thường được điểm cao hơn ba câu tổng kết.

Dàn ý mẫu cho câu hỏi về triết học chính trị

Đề thường ra kiểu: "Phân tích quan hệ giữa nhà nước và xã hội dân sự, liên hệ thực tiễn Việt Nam."

Dàn ý gọn:

1. Khái niệm nhà nước — bốn đặc trưng, đặt trong bối cảnh hiện đại chứ không chỉ định nghĩa cổ điển.
2. Khái niệm xã hội dân sự — và cái khó: khái niệm này ở ta có tranh luận, không đồng nhất với cách hiểu phương Tây.
3. Quan hệ hai chiều — nhà nước tạo khung pháp lý, xã hội dân sự phản biện và cung cấp dữ liệu.
4. Liên hệ — một tổ chức xã hội cụ thể, ví dụ hội nghề nghiệp tham gia góp ý chính sách.
5. Điểm mở — chỗ chưa rõ, chỗ cần thêm dữ liệu.

Năm khối này đủ cho khoảng một trang rưỡi đến hai trang.

Dùng phần trắc nghiệm thế nào cho đúng

Đề cương có phần trắc nghiệm. Nhiều người bỏ qua vì nghĩ cao học chỉ thi tự luận. Không nên bỏ.

Trắc nghiệm làm tốt một việc: kiểm tra ranh giới khái niệm. Khi bạn chọn giữa bốn phương án, cái sai thường là khái niệm bị đẩy sang nhánh khác. Đó chính là lỗi bạn hay mắc khi viết.

Cách dùng: làm mười câu, sai câu nào thì mở sách đến đúng mục đó, đọc lại, rồi tự đặt một câu hỏi ngược. Đừng làm cả trăm câu một lượt. Làm xong là quên.

Phần tiếng Anh: nên đọc thế nào

Đề cương này song ngữ. Đọc cả hai bản không cần thiết với người thi bằng tiếng Việt. Nhưng có hai chỗ bản tiếng Anh đáng đọc:

• Thuật ngữ. Nếu sau này bạn viết bài báo khoa học hoặc làm luận văn theo chuẩn quốc tế, biết hệ thuật ngữ tiếng Anh của từng phạm trù giúp bạn tra tài liệu nước ngoài nhanh hơn nhiều.
• Cách diễn đạt lập luận. Bản tiếng Anh viết câu ngắn hơn, mạch hơn. Đọc vài chương sẽ giúp bạn bỏ thói quen viết câu dài dây.

Không đọc song song từng đoạn. Rất mệt, không hiệu quả. Chọn một chương làm thí điểm, đọc bản Việt trước, ghi lại ba thuật ngữ khó, rồi mở bản Anh tìm đúng ba chỗ đó.

Những hạn chế bạn nên biết trước khi mua

Nói thẳng vài điểm, để bạn không kỳ vọng sai.

Giá 287.000 đồng cho một file PDF 479 trang. Không rẻ, cũng không đắt so với một buổi học thêm. Nhưng PDF không thay được giảng viên. Phần nào bạn chưa hiểu, đề cương chỉ đưa thêm ví dụ, không giải thích cặn kẽ như người dạy.

Chương trình cao học mỗi trường một khác. Đề cương bám khung chương trình phổ biến của khối khoa học xã hội và nhân văn. Nếu trường bạn có đề cương nội bộ riêng, phải đối chiếu trước khi ôn. Đừng ôn cả quyển rồi phát hiện thi theo khung khác.

Phần triết học phương Tây chỉ ở mức khái lược. Nếu đề thi của bạn nặng về Kant, Hegel, hiện tượng học, phải đọc thêm nguồn ngoài. Đề cương lấy trục Mác – Lênin làm chính, các trường phái khác xuất hiện như đối chiếu.

Không có bản giấy. Chỉ PDF. Ai cần in thì phải tự in, và 479 trang in ra cũng khá tốn.

Không có video. Không có bài giảng ghi hình, không có lớp học trực tuyến kèm theo.

Ai nên dùng, ai không nên

Phù hợp nếu bạn đang là học viên cao học hoặc nghiên cứu sinh, cần một quyển gom đủ khái niệm để ôn thi đầu vào hoặc thi hết môn, và bạn tự học được.

Không phù hợp nếu bạn đang học đại cương. Nội dung nặng hơn, nhiều chỗ đi sâu vào tranh luận học thuật mà đề đại cương không hỏi. Mua nhầm sẽ thấy khó hơn mức cần thiết.

Cũng không phù hợp nếu bạn cần một người giải thích trực tiếp. Không có kênh hỏi đáp kèm theo.

Cách mua và nhận tài liệu

Trang sản phẩm có năm trang xem trước, đủ để bạn kiểm tra trình bày và mức độ khớp với đề cương trường mình trước khi quyết định. Xem trước ở đây:

https://globalmarket.vin/product/de-cuong-triet-hoc-cao-hoc

Thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, không cần thẻ quốc tế, không cần ví điện tử. Sau khi chuyển, tài liệu được gửi qua email. Thời gian nhận hàng trong 24 giờ.

Một lưu ý nhỏ: đọc năm trang xem trước không mất gì. Nhiều người bỏ qua bước này rồi mới phát hiện quyển không đúng khung chương trình của trường mình.

Cách giữ kiến thức đến ngày thi

Học xong một chương, đừng đóng sổ. Đặt lịch ôn lại sau ba ngày, sau mười ngày, sau một tháng. Ba lượt này ngắn thôi, mỗi lượt mười lăm phút, chỉ đọc lại dòng ghi chú một dòng cho mỗi mục.

Thứ hai, giữ một trang giấy riêng ghi các ví dụ bạn tự nghĩ ra. Cuối kỳ, bạn có vài chục ví dụ gắn với công việc thật của mình. Đó là thứ không mua được, và cũng là thứ người chấm phân biệt được giữa một bài thuộc và một bài hiểu.

Thứ ba, đừng ôn môn này một mình suốt. Nói thành tiếng với một người khác về một khái niệm trong mười phút. Chỗ nào nói vấp là chỗ chưa hiểu. Cách này nhanh hơn đọc lại ba lượt.

Và một điều nữa, có vẻ ngược: đừng cố nhớ hết. Môn này thi vào khả năng lập luận, không thi vào độ phủ. Nhớ tám khái niệm thật chắc, mỗi cái có một ví dụ riêng, thường điểm cao hơn nhớ ba mươi khái niệm mà cái nào cũng nửa vời. Người chấm đọc bài rất nhanh. Họ nhận ra chỗ nào bạn viết thật, chỗ nào bạn chỉ đang lấp chữ.