Đề cương Phương pháp nghiên cứu khoa học cho cao học

Có một cảnh khá quen ở các buổi bảo vệ đề cương thạc sĩ. Học viên trình bày mười lăm phút, slide đẹp, mục tiêu rõ ràng, phạm vi nghiên cứu ghi "trong 3 năm gần đây". Hội đồng gật gù. Rồi một thầy hỏi: "Em đo biến này bằng thang nào, thang đó có giá trị không?" Im lặng. Câu hỏi thứ hai: "Em chọn mẫu 200 người theo cách nào?" Vẫn im lặng. Buổi bảo vệ kết thúc sau hai mươi phút thay vì bốn mươi phút như dự kiến.

Vấn đề gần như chưa bao giờ nằm ở chỗ học viên lười. Nó nằm ở chỗ đề cương được viết như một bài luận về tầm quan trọng của đề tài, chứ không phải như một bản kế hoạch kỹ thuật cho người khác có thể bắt bẻ từng bước. Hai thứ này khác nhau rất xa.

Đề cương là bản kế hoạch, không phải bài ca ngợi đề tài

Mở đầu một đề cương thường thấy câu kiểu "đề tài mang tính cấp thiết, có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc". Câu đó không sai, nhưng nó không giúp gì cho người đọc muốn biết bạn sẽ làm gì trong mười tháng tới. Hội đồng đọc đề cương để trả lời ba câu: bạn định trả lời câu hỏi gì, bạn sẽ lấy dữ liệu ở đâu, và bạn sẽ chứng minh câu trả lời đúng bằng cách nào.

Nếu ba câu đó chưa có lời đáp cụ thể, phần "tính cấp thiết" viết dài mấy trang cũng vô nghĩa.

Có lần mình ngồi đọc giúp một bạn học viên ngành quản trị. Đề cương dài 28 trang, phần tổng quan tài liệu chiếm 14 trang trích dẫn liên tục, nhưng phần thiết kế nghiên cứu chỉ có nửa trang, ghi "sử dụng phương pháp định lượng, phát phiếu khảo sát". Hỏi lại: phiếu bao nhiêu mục, khảo sát ai, bao nhiêu người, xử lý bằng phần mềm gì. Bạn ấy trả lời được hai trong bốn câu. Hai câu còn lại phải về nghĩ thêm ba tuần.

Đó là kiểu sai phổ biến nhất. Không phải thiếu kiến thức. Là thiếu thói quen biến ý thành thao tác.

Từ câu hỏi nghiên cứu đến giả thuyết: đừng nhảy cóc

Một câu hỏi nghiên cứu tử tế phải trả lời được bằng dữ liệu. "Làm sao để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai" không phải câu hỏi nghiên cứu, vì không có dữ liệu nào trả lời dứt điểm được. "Mức độ hài lòng của người dân với thủ tục cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tại huyện X khác nhau thế nào giữa nhóm nộp hồ sơ trực tiếp và nhóm nộp qua cổng dịch vụ công?" thì trả lời được, và trả lời xong thì có người dùng được kết quả.

Khoảng cách giữa hai câu này chính là khoảng cách giữa một đề cương bị hỏi vặn và một đề cương được duyệt nhanh.

Giả thuyết thì phải kiểm định được. Có ba kiểu giả thuyết hay gặp:

Kiểu so sánh: giữa hai nhóm có khác biệt về một chỉ số nào đó. Kiểm định bằng t-test hoặc Mann-Whitney.

Kiểu tương quan: hai biến có liên hệ với nhau. Kiểm định bằng hệ số tương quan hoặc hồi quy.

Kiểu dự báo: một biến giải thích được biến khác đến mức nào. Kiểm định bằng hồi quy đa biến, kèm kiểm tra đa cộng tuyến.

Nếu giả thuyết của bạn không xếp vào kiểu nào trong ba kiểu trên, rất có thể nó chưa phải giả thuyết mà chỉ là một nhận định chung chung.

Chọn mẫu: chỗ dễ mất điểm nhất

Ba trăm phiếu khảo sát không tự động là mẫu tốt. Câu hỏi của hội đồng luôn là: ba trăm đó đại diện cho ai.

Có bốn cách chọn mẫu hay dùng trong luận văn thạc sĩ khối kinh tế, quản trị, giáo dục:

Ngẫu nhiên đơn giản. Có danh sách đầy đủ của tổng thể, rút ngẫu nhiên. Trường hợp này hiếm khi có đủ khung mẫu, nhưng nếu có thì đây là cách mạnh nhất.

Phân tầng. Chia tổng thể theo tiêu chí quan trọng (vùng, giới tính, loại hình doanh nghiệp), rồi rút ngẫu nhiên trong từng tầng. Cách này hay dùng khi tổng thể không đồng nhất.

Thuận tiện. Gặp ai hỏi nấy. Nhanh, nhưng phải ghi rõ trong phần hạn chế nghiên cứu, đừng nói "chọn mẫu ngẫu nhiên" khi thực tế phát phiếu ở quán cà phê.

Chọn mẫu theo mục đích. Dùng cho nghiên cứu định tính, chọn người có thông tin nhất. Với phương pháp này, mẫu mười lăm người phỏng vấn sâu có thể giá trị hơn ba trăm phiếu hời hợt.

Cỡ mẫu thì có công thức, nhưng đừng chỉ dựa vào công thức. Với hồi quy bội, quy tắc thô là số quan sát gấp ít nhất năm lần số biến độc lập. Với phân tích nhân tố khám phá, cần khoảng mười quan sát cho mỗi biến quan sát. Nếu đề tài có bảy biến độc lập, thì 210 phiếu là mức tối thiểu, chưa tính phiếu lỗi. Thực tế thường mất 10 đến 15 phần trăm phiếu không dùng được, nên phát ra nên dư.

Con số này nên xuất hiện trong đề cương, kèm một câu giải thích vì sao chọn.

Thang đo: cái bẫy nằm ở chỗ dịch nghĩa

Rất nhiều đề cương ghi "sử dụng thang đo Likert 5 điểm" rồi thôi. Nhưng thang Likert chỉ là hình thức trả lời. Vấn đề nằm ở các mục hỏi bên trong.

Ví dụ một mục hỏi về chất lượng dịch vụ: "Nhân viên có thái độ tốt với khách hàng". Câu này có ích không? Không nhiều, vì "thái độ tốt" mỗi người hiểu một kiểu. Sửa thành "Nhân viên phản hồi yêu cầu của tôi trong vòng một ngày làm việc" thì đo được, và người trả lời biết mình đang đánh giá cái gì.

Nguyên tắc mình hay nhắc học viên: mỗi mục hỏi chỉ nên chứa một ý. "Nhân viên niềm nở và xử lý nhanh" là hai ý, người trả lời không biết chấm điểm theo cái nào.

Thêm một chuyện ít ai để ý. Nếu đề tài dùng thang đo nước ngoài, phải có bước dịch ngược, và nên có một nhóm nhỏ trả lời thử trước khi phát đại trà. Chuyện dịch "perceived value" thành "giá trị cảm nhận" nghe ổn, nhưng đôi khi người trả lời hiểu thành giá trị vật chất. Phiên bản dịch chưa thử luôn có rủi ro đó.

Độ tin cậy thì báo cáo bằng Cronbach's alpha, từ 0,7 trở lên là mức chấp nhận trong phần lớn luận văn. Nhưng alpha cao chưa chắc thang đo tốt, vì nó chỉ đo tính nhất quán nội tại. Một thang toàn câu gần giống nhau sẽ có alpha rất cao mà vẫn không đo đúng thứ cần đo. Đây là điểm hội đồng hay hỏi, và cũng là chỗ làm sinh viên lúng túng vì chưa ai dạy.

Xử lý dữ liệu: quy trình phải viết ra trước khi thu thập

Một đề cương tốt ghi rõ bước xử lý theo thứ tự. Ví dụ:

Phiếu giấy được nhập vào Excel theo mẫu cố định, mỗi phiếu một dòng, mã hóa biến bằng số. Sau khi nhập, làm sạch: loại phiếu thiếu quá 10 phần trăm câu trả lời, phát hiện phiếu trả lời theo quy luật đều đặn, kiểm tra giá trị ngoài khoảng. Phân tích mô tả trước, rồi kiểm định độ tin cậy, rồi phân tích nhân tố, rồi hồi quy.

Thứ tự này không phải nghi thức. Nếu chạy hồi quy trước khi kiểm tra độ tin cậy, bạn sẽ báo cáo những biến không đo được thứ mình tưởng. Có học viên từng phát hiện một nhân tố âm trong kết quả hồi quy, hoảng quá đổi dấu diễn giải, trong khi nguyên nhân thật là hai mục hỏi bị đảo chiều khi dịch.

Phần mềm thì tùy trường và tùy ngành. SPSS phổ biến ở khối kinh tế, R phổ biến hơn ở ngành y và xã hội học, SmartPLS xuất hiện nhiều trong các đề tài về mô hình cấu trúc. Dùng phần nào cũng được, miễn ghi rõ phiên bản, vì kết quả giữa các phiên bản đôi khi lệch ở chữ số thứ ba và người phản biện kỹ tính sẽ để ý.

Với nghiên cứu định tính, phần xử lý là mã hóa dữ liệu phỏng vấn. Nên nói rõ ai mã hóa, có kiểm tra chéo giữa hai người mã hóa hay không, và xử lý chỗ bất đồng thế nào. Nghe khô khan nhưng đây là căn cứ để nói kết quả đáng tin.

Tổng quan tài liệu: đừng biến nó thành danh sách trích dẫn

Phần hay bị viết dài nhất và yếu nhất. Kiểu viết phổ biến: tóm tắt từng nghiên cứu một, mỗi nghiên cứu một đoạn, xếp liên tiếp nhau. Đọc xong người ta biết bạn đã đọc nhiều, nhưng không biết bạn rút ra được gì.

Cách viết có ích hơn là tổ chức theo chủ đề và theo mâu thuẫn. Chẳng hạn: phần lớn nghiên cứu ở Việt Nam về lòng trung thành khách hàng ngân hàng tìm thấy ảnh hưởng của chất lượng dịch vụ, nhưng kết quả về vai trò của yếu tố giá lại rất khác nhau giữa các nghiên cứu. Có báo cáo cho thấy giá ảnh hưởng âm rõ rệt, có báo cáo thấy không có ý nghĩa thống kê. Sự khác biệt này có thể do ngành hàng, do giai đoạn khảo sát, hoặc do cách đo. Đó chính là chỗ đề tài của bạn có thể góp vào.

Một mẹo thực dụng: sau khi đọc xong mỗi bài, ghi một câu vào bảng. Bảng đó về sau tự tạo thành cấu trúc của phần tổng quan.

Đạo đức và liêm chính: phần ngắn nhưng dễ bị soi

Hội đồng mới thường chỉ hỏi một câu về đạo đức nghiên cứu, nhưng câu đó dễ trả lời sai. Những điểm cần có trong đề cương: phiếu khảo sát có phần đồng ý tham gia, dữ liệu cá nhân được mã hóa và không công bố định danh, dữ liệu thô được lưu tối thiểu năm năm theo quy định của đơn vị, và nếu có phỏng vấn sâu thì cần xin phép ghi âm.

Một chi tiết nhỏ nhưng quan trọng: nếu dữ liệu thứ cấp lấy từ cơ quan, phải có văn bản đồng ý hoặc giấy giới thiệu. Không có giấy đó, sau này có người hỏi nguồn dữ liệu thì không trả lời được. Mình từng chứng kiến một luận văn bị yêu cầu làm rõ nguồn số liệu sau khi đã bảo vệ xong, mất thêm hai tháng.

Ba lỗi khiến đề cương bị trả lại

Kể theo thứ tự mình gặp nhiều nhất.

Thứ nhất, mục tiêu nghiên cứu viết bằng động từ không đo được. "Nâng cao", "hoàn thiện", "cải thiện" là động từ hành động của người quản lý, không phải mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu dùng động từ mô tả: xác định, đánh giá, so sánh, kiểm định.

Thứ hai, phạm vi nghiên cứu mở rộng hơn năng lực dữ liệu. Ghi phạm vi toàn quốc nhưng chỉ khảo sát được hai tỉnh. Chuyện đó không sai nếu ghi đúng, nhưng nhiều bạn ghi toàn quốc rồi trong phần hạn chế lại thú nhận chỉ có hai tỉnh. Đọc hai chỗ cạnh nhau là thấy mâu thuẫn.

Thứ ba, thời gian nghiên cứu không khớp thời gian học. Đề cương ghi thu thập dữ liệu trong sáu tháng, nhưng lịch học còn bốn tháng. Không ai nói ra, nhưng hội đồng nhẩm được.

Cách luyện phần này mà không cần học thuộc

Bạn không cần nhớ hết các loại thiết kế nghiên cứu. Cần nhớ ba câu tự hỏi: dữ liệu gì, lấy ở đâu, chứng minh bằng cách nào. Mỗi khi đọc một đề cương mẫu, thử tìm ba câu trả lời đó trong mười phút. Đề cương nào trả lời được rõ ràng là đề cương viết tốt, bất kể nó dài bao nhiêu trang.

Cách luyện thứ hai là viết phần thiết kế trước, viết phần mở đầu sau. Nghe ngược với thói quen, nhưng khi đã biết mình lấy được dữ liệu gì, phần đặt vấn đề tự nhiên gọn lại, không phải cố gắng thuyết phục ai rằng đề tài quan trọng.

Và một chuyện thực tế. Nhiều học viên mất hai tháng đầu chỉ để tìm tài liệu và chốt câu hỏi. Nếu có sẵn khung chương trình môn học, cấu trúc đề cương, danh sách dạng câu hỏi tự luận và trắc nghiệm theo từng chương, thời gian đó rút ngắn đáng kể, vì bạn biết mình cần đọc đến đâu và viết đến đâu là đủ.

Bộ đề cương Phương pháp nghiên cứu khoa học song ngữ Việt – Anh của Global Market dài 378 trang, bám theo mười chương của chương trình cao học: từ khái niệm khoa học, vấn đề và giả thuyết, tổng quan tài liệu, thiết kế nghiên cứu, đo lường và chọn mẫu, thu thập dữ liệu, phân tích định lượng, phân tích định tính và hỗn hợp, đến đạo đức và công bố. Có bài tập có lời giải, tự luận kèm dàn ý, câu hỏi trắc nghiệm, đề thi mẫu, và phần hướng dẫn viết đề cương luận văn thạc sĩ kèm 36 đề tài gợi ý. Giá 227.000 đồng.

Hạn chế của tài liệu này: nó là đề cương ôn tập, không thay được phần mềm phân tích và không có dữ liệu thực hành kèm. Ai muốn tự chạy hồi quy trên một bộ số cụ thể vẫn phải tìm thêm bộ dữ liệu mẫu. Phần ví dụ nghiên cứu trong sách thiên về khối kinh tế, quản trị, giáo dục và xã hội; học viên ngành kỹ thuật hoặc y tế sẽ thấy một số ví dụ chưa sát chuyên ngành mình, dù phần phương pháp vẫn dùng được.

Mẫu đề cương một trang

Nếu phải tóm cả đề cương vào một trang, mình hay dựng theo thứ tự này. Mục tiêu: hai mục, mỗi mục một động từ đo được. Câu hỏi nghiên cứu: từ một đến ba câu, câu nào cũng trả lời được bằng dữ liệu. Giả thuyết: cùng số với câu hỏi, ghi rõ biến. Thiết kế: định lượng, định tính hay hỗn hợp, kèm lý do một dòng. Mẫu và cách chọn: tổng thể ai, cỡ bao nhiêu, chọn thế nào. Công cụ đo: thang nào, mấy mục, có thử trước chưa. Xử lý: phần mềm gì, thứ tự các bước. Tiến độ: chia theo tháng. Rủi ro và cách xử lý: đừng bỏ mục này, hội đồng đọc rất kỹ.

Trang đó không thay được đề cương đầy đủ. Nó dùng để tự kiểm tra, sau khi viết xong ba chục trang, mọi thứ có quy về một trang được không. Nếu không quy được, thường là phần thiết kế đang mơ hồ.

Trước khi nộp: chạy lại một vòng

Đọc lại đề cương và đánh dấu mọi câu có chữ "cần", "nên", "phải" mà không kèm con số hay thao tác cụ thể. Ba phần tư số câu đó sẽ là chỗ hội đồng hỏi.

Thứ hai, đếm số biến trong mô hình rồi nhân năm, so với cỡ mẫu dự kiến. Chênh lệch là chỗ cần giải trình trước, không phải sau.

Thứ ba, nhờ một người ngoài ngành đọc phần thiết kế. Nếu họ hiểu bạn sẽ làm gì trong tháng thứ ba, phần đó ổn. Nếu họ hỏi lại "vậy là làm gì", viết lại.

Có một chuyện mình thấy khá nhiều ở những bạn làm luận văn muộn. Họ dồn sức cho phần mô hình và bỏ qua tiến độ, rồi khi dữ liệu về muộn hai tuần thì lịch sụp toàn bộ. Đề cương có mục rủi ro thì dễ xin dời mốc. Đề cương không có, người hướng dẫn cũng khó bảo vệ bạn trước khoa.

Xem trước và đặt mua

Trên trang sản phẩm có 5 trang xem trước để bạn xem trước khi quyết định: mục lục, một chương về chọn mẫu, một trang bài tập, một trang đề thi mẫu và phần 36 đề tài gợi ý.

Xem 5 trang đó tại: https://globalmarket.vin/product/de-cuong-phuong-phap-nghien-cuu-khoa-hoc

Đặt mua xong, thanh toán bằng chuyển khoản trong nước, không cần thẻ quốc tế. Nhận file PDF song ngữ trong vòng 24 giờ.

Nếu chưa chắc mình cần bản song ngữ, bạn có thể xem cả danh mục đề cương cao học trên cùng trang; một số môn khác như Triết học cao học cũng dùng chung cấu trúc chương và cách ra câu hỏi tương tự.